Welnu, de Vlaamse cultuursector lijdt aan het kriksyndroom. Iedereen, bij orkesten, in theaters, cultuurcentra, galeries, opera's, dansensembles of repetitiekoten, fluistert voortdurend dezelfde mantra's: "Schauvliege gaat fors besparen op cultuur." "De volgende subsidieronde zal een bloedbad worden." "Als Vlaanderen moet besparen, zal cultuur het eerste slachtoffer zijn."
Waar dat gerucht vandaan komt is niet duidelijk. Het werd ook al vaak door de betrokken minister ontkend. Zelfs minister-president Kris Peeters, die niet meteen bekendstaat als een cultuurliefhebber pur sang, moest vorige week in De Standaard de puntjes op de i zetten: "Cultuur is een belangrijke sector in Vlaanderen. Hij heeft mee zijn aandeel gedaan in de vorige besparingen. Ik ben bezorgd en begaan met cultuur. (...) Sterk besparen op cultuur zou een verarming zijn voor Vlaanderen."
De cultuursector heeft inderdaad al twee 'kaasschaven' van 2,5 procent zien passeren en kreeg ook geen indexaanpassing. In bepaalde sectoren (zoals bij VormingPlus) werd zelfs een ware ravage aangericht. Grote instellingen werden ook zwaarder aangepakt en het Vlaams Fonds voor de Letteren moest 10 procent inleveren.
In april kondigde Schauvliege aan dat de subsidies voor de kunsten (en dat is maar een klein onderdeel van het hele cultuurbeleid) zouden worden herschikt. De structureel erkende organisaties (de 'grote jongens' zeg maar) zouden minder krijgen en er zou opnieuw geld zijn voor projectsubsidies ('de jonkies'). Die waren bij de vorige subsidieronde zo goed als afgeschaft. De verhouding van 98 procent (structureel) / 2 procent (projecten) verschuift naar 90/10. Het totale bedrag is (na de twee kaasschaven) ook gedaald van 96 miljoen naar 89 miljoen euro.
Die besparing is dus niet nieuw. Er is geen enkele aanwijzing dat dat bedrag nog zal worden verlaagd. Integendeel, zo fluisteren insiders. De beoordelingscommissies die de honderden subsidiedossiers moeten bestuderen, moeten voor de zomer hun adviezen overmaken aan de minister. Die neemt dan een beslissing die pas gevolgen heeft vanaf de begroting 2013. Nu heeft de Vlaamse regering bij haar aantreden altijd gezegd dat er in de laatste twee jaren van de legislatuur nog beleidsruimte voorzien is voor investeringen. Zou het kunnen dat Schauvliege na de zomer, vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen, nog een 'Anciauxke' doet? Bert Anciaux, haar illustere voorganger op cultuur, maakte er destijds een gewoonte van om uiteindelijk nog een extraatje tevoorschijn te toveren om de laatste gaatjes te dichten. De CD&V-burgemeesters in Vlaanderen zullen dankbaar zijn. Wanneer er wél fors wordt bespaard, riskeren ze een regen aan opiniestukken en petities; twee krachtige wapens van de mondige cultuursector.
Meer geld
Weinige mensen weten dat de Vlaamse regering vlak voor Kerstmis besliste om... fors te investeren in cultuur. Voor het eerst in de geschiedenis werd de CAO die normaal geldt voor de sociaalculturele sector (en die gelinkt is aan die van de welzijnssector) ook uitgebreid naar paritair comité 304. Daar valt de kunstensector ook onder. Op kruissnelheid, tegen 2015, wordt zo 2 miljoen euro in de cultuursector gepompt om onder meer de koopkracht van acteurs, muzikanten en andere vaste personeelsleden te versterken. Dat moet tenminste al heel wat leed uit het verleden verzachten.
Het geld voor die CAO komt niet van de cultuurbegroting maar uit een aparte post op de Vlaamse begroting. Zowel de socialisten als de CD&V claimen de verdienste dat de kunstensector voor het eerst ook werd opgenomen. Feit is wel dat de vakbonden van de welzijnssector ('de witte woede') vroeger halsstarrig weigerden om hun CAO te delen met de kunstensector. Het zou - zo wordt ook bij de socialisten toegegeven - een verdienste van Joke Schauvliege zijn dat dit nu wel gebeurde.
Dat staat dan weer in schril contrast met de passieve houding die de minister bij de begrotingsopmaak van 2012 aan de dag legde. De socialisten waren toen bereid een verhoging van het cultuurbudget te steunen (of tenminste de besparingen te temperen). Maar Schauvliege legde die eis zelf niet eens op tafel. Dat werd haar toen erg kwalijk genomen door parlementsleden als Bart Caron (Groen!) en Yamilla Idrissi (sp.A).
De discussie viel destijds samen met de forse - zeg maar meedogenloze - besparingen in Nederland. Daar werd maar liefst 20 procent bezuinigd op kunst en cultuur. De regering-Rutte politiseerde de discussie ook op erg populistische wijze. Cultuur was (niet alleen voor Geert Wilders) een 'linkse hobby'. Er moest meer geld uit de markt gehaald worden en enkel cultuur die toegankelijk is voor een breed publiek (erfgoed, bijvoorbeeld) mocht op enige genade rekenen.
Precies op dat moment kreeg Schauvliege de volle laag omdat ze het cultuurbudget niet... verhoogde.
Traditie
Laat het ons nuchter (en misschien cynisch) bekijken. Besparen op cultuur heeft eigenlijk weinig zin. Het volledige budget vertegenwoordigt amper 2 procent van de totale Vlaamse begroting. Zelfs als schaf je alle cultuursubsidies af, dan blijft er wellicht nog een gat over. Ondertussen gooi je wel het kind met het badwater weg.
Maar er is nog een andere dimensie. De discussie over zin en onzin van cultuursubsidies is in Vlaanderen immers niet nieuw. Bert Anciaux lanceerde tien jaar geleden een debat dat vandaag nog steeds nazindert. Daarin werd aan de 'ascetische elite' gevraagd om na te denken over de maatschappelijke relevantie van cultuur en kunst. Als ze dat niet zou doen, zo bezwoer hij de cultuursector, zouden populistische politici wel eens de legitimiteit van cultuursubsidies in vraag kunnen stellen.
Zo moest cultuur niet alleen goed gespreid worden (dat streven dateert al van 1968 toen Frans Van Mechelen Vlaanderen volbouwde met cultuurcentra en bibliotheken), er moet ook een ruime participatie zijn. En het cultuurbegrip moest verbreed worden. Cultuur in Vlaanderen behelst niet alleen de Schone Kunsten, maar ook amateurkunsten, comedy, strips, mime, circus, thrillers en musical. Bovendien koestert de doorsnee Vlaming geen echte haat tegen bijvoorbeeld 'moderne kunst'. Dankzij brugfiguren als Jan Hoet worden kunstenaars eerder beschouwd als 'rare jongens' dan als elitaire subsidieslurpers. Het evenwicht is precair en op sommige internetfora druipt de haat tegen kunstenaars er af. Toch is er geen enkele politieke partij - behalve Lijst Dedecker - die pleit voor forse besparingen op cultuur. De N-VA houdt zich op de vlak ook netjes aan de Volksunie-traditie, al liggen openlijk belgicistische kunstenaars vaak onder verbaal vuur.
Ook in liberale kringen, of bij Unizo en Voka, erkent men dat cultuur een hefboom kan zijn voor innovatie en economische ontwikkeling. Of voor de promotie van Vlaanderen in het buitenland. Steden zetten zwaar in op cultuur om zichzelf opnieuw op de kaart te zetten. Het MAS mag dan al geen goedkoop optrekje zijn, de economische return die het museum de stad op lange termijn zal opleveren, is oneindig veel groter dan de investering. Daarnaast wil elke stad tegenwoordig stadsfestivals en andere evenementen organiseren. Dat kost geld en dat moet allemaal van Schauvliege komen. Zeker in een verkiezingsjaar.
Visie
En toch is Joke Schauvliege een erg middelmatige minister van Cultuur. Ze ontwikkelt geen visie en laat al het werk over aan de sector. Dat past in de goede christendemocratische traditie, maar het getuigt van weinig moed. De beoordelingscommissies die straks een tiental theaters zullen moeten schrappen om de verhoging van de projectsubsidies te kunnen compenseren, moeten het zelf maar uitvechten. De minister zal de adviezen nauwgezet volgen en ze kreeg de sector zover te beloven dat er geen lobbywerk zou worden verricht. Naïeve dromen. De cultuursector lééft bij de gratie van het lobbywerk. Dat was vroeger zo en dat zal nooit anders zijn. Een goed dossier heb je altijd nodig, maar het is waardeloos zonder een goed netwerk of... een bevriende kabinetsmedewerker. Tot spijt van wie het benijdt.
Schauvliege zou pas écht een goede minister van Cultuur zijn als ze het toekomstige cultuurlandschap zou uittekenen. Hoeveel orkesten moet Vlaanderen hebben? Hebben we drie stadstheaters nodig? Gaat de Vlaamse Opera nu eindelijk fuseren met het Ballet van Vlaanderen of moeten we wachten op de volgende financiële kater. Telkens als zo'n grote instelling in slechte papieren zit, gaat het om vele honderdduizenden euro's. Dat is geld waarmee je 'de kleintjes' zeer blij kunt maken en waarmee je de beoordelingscommissies in het Kunstendecreet rustig hun werk kunt laten doen. Nu Vlaanderen eindelijk een zelfbewuste burgerij heeft wordt het tijd dat onze grote cultuurtempels eindelijk de plaats krijgen die ze verdienen.
En er zijn nog heikele kwesties. Hoe moeten de kunsteninstellingen regionaal gespreid worden? Wat is de rol van provincies en gemeenten? Mag er iets meer avontuur in de programmering van cultuurcentra? Waarom zijn giften aan culturele instellingen niet fiscaal aftrekbaar? Waarom is er enkel een 'tax shelter' voor film? Wanneer krijgen Vlaamse auteurs eindelijk een volwaardig leenrecht? Zelfs in het Cultuurforum - de grote praatbarak die Schauvliege bij haar aantreden opstartte en waarvan sindsdien al even weinig werd vernomen dan van de verschikkelijke yeti - komen deze kwesties niet aan bod.
Enkel door deze grote oefening te maken en de middelen nadien te verdelen volgens de nieuwe inzichten kan Vlaanderen écht een cultuurregio worden. Nu blijft het een grote ruilverkaveling. De minister van de ene partij neemt terug wat haar voorganger van een andere partij had afgenomen. En omgekeerd.
Zo zal het ook nu weer gaan. Een voorspelling. Schauvliege zal niet besparen op kunst en cultuur in de strikte zin, maar op wél op cultuurparticipatie. Het participatiedecreet, het stokpaardje van Bert Anciaux, zal worden ontmanteld. Dat levert 500.000 euro op. Een symbolisch bedrag in meer dan een opzicht.
